Immuniteit is iets wat iedereen heeft, maar weinig mensen echt begrijpen. Je lichaam werkt dag en nacht om ziekteverwekkers buiten de deur te houden. Soms lukt dat vanzelf, soms heeft je afweersysteem een steuntje nodig. Wat immuniteit precies is, hoe het werkt en waarom sommige mensen beter beschermd zijn dan anderen, lees je hier.
Hoe je lichaam zichzelf verdedigt
Je afweersysteem bestaat uit een ingewikkeld netwerk van cellen, eiwitten en organen. Zodra er een vreemd indringer binnenkomt, zoals een virus of bacterie, gaat dit systeem aan het werk. Witte bloedcellen zijn daarin de belangrijkste spelers. Sommige van die cellen herkennen de indringer en vernietigen hem direct. Andere cellen maken antistoffen aan, kleine eiwitten die zich aan het virus vasthechten zodat het onschadelijk wordt. Wat dit systeem zo slim maakt, is dat het leert. Na een infectie onthoudt het lichaam hoe de aanvaller eruitzag. Als diezelfde vijand later terugkomt, reageert het afweersysteem veel sneller en harder. Dat is waarom je na de mazelen nooit meer mazelen krijgt.
Aangeboren en verworven weerstand
Er zijn twee soorten bescherming die je lichaam gebruikt. De eerste soort is aangeboren en werkt meteen. Dit deel van het afweersysteem reageert snel op alles wat vreemd is, zonder te kijken om welk virus of welke bacterie het gaat. Het is een soort algemene verdediging. De tweede soort is verworven en die is specifieker. Dit deel ontwikkelt zich gedurende je leven, steeds als je ziek bent geweest of een vaccin hebt gekregen. Vaccins werken precies op dat principe. Ze laten je lichaam kennismaken met een onschadelijke versie van een ziekteverwekker, zodat het afweersysteem kan leren zonder dat je echt ziek wordt. Recent onderzoek laat zien dat mensen die de gewone griep hebben gehad of de jaarlijkse griepprik hebben gekregen, mogelijk ook gedeeltelijk beschermd zijn tegen de vogelgriep. Dat komt doordat sommige onderdelen van het griepvirus op elkaar lijken. Je immuunsysteem herkent die gelijkenis en reageert sneller.
Wat je weerstand verzwakt of versterkt
Niet iedereen heeft even veel bescherming tegen ziektes. Leeftijd speelt een grote rol. Ouderen en jonge kinderen hebben vaker een minder sterk afweersysteem. Ook slaapgebrek, langdurige stress en roken hebben invloed op hoe goed je lichaam zich kan verdedigen. Mensen met bepaalde ziektes, zoals diabetes of een auto-immuunziekte, zijn soms kwetsbaarder. Bij een auto-immuunziekte valt het afweersysteem per ongeluk het eigen lichaam aan in plaats van de indringer. Aan de andere kant zijn er dingen die je weerstand ondersteunen. Voldoende slaap, regelmatige beweging, gezond eten en niet roken helpen allemaal. Vitamine D speelt ook een rol. Veel mensen hebben een tekort, zeker in de wintermaanden, en dat kan invloed hebben op hoe goed het afweersysteem werkt.
Groepsbescherming en de rol van vaccins
Als genoeg mensen in een groep beschermd zijn tegen een ziekte, wordt de verspreiding veel moeilijker. Mensen die zelf niet gevaccineerd kunnen worden, zoals pasgeboren baby’s of mensen met bepaalde ziektes, worden dan ook indirect beschermd. Dit heet groepsimmuniteit. Hoe besmettelijk een ziekte is, bepaalt hoeveel procent van de bevolking beschermd moet zijn om dit te bereiken. Voor mazelen is dat percentage heel hoog, rond de 95 procent. Voor andere ziektes ligt dat lager. Vaccins hebben in de afgelopen eeuw voor grote verschuivingen gezorgd in hoe ziektes zich verspreiden. Pokken zijn volledig uitgeroeid dankzij wereldwijde vaccinatie. Poliovirus is in de meeste landen verdwenen. Dat laat zien hoe sterk collectieve bescherming kan zijn als genoeg mensen meedoen.
Veelgestelde vragen
Kun je immuniteit opbouwen zonder ziek te worden?
Ja, dat kan. Door vaccinatie bouw je bescherming op zonder dat je de ziekte zelf doormaakt. Je lichaam leert het virus herkennen via het vaccin en maakt antistoffen aan. Zo ben je voorbereid als je later echt met het virus in aanraking komt.
Hoe lang duurt bescherming na een infectie of vaccin?
Hoe lang bescherming na een infectie of vaccin aanhoudt, verschilt per ziekte. Na mazelen ben je waarschijnlijk je hele leven beschermd. Na een griepvaccin duurt de bescherming maar een paar maanden, mede omdat het griepvirus snel verandert. Daarom is de griepprik elk jaar anders samengesteld.
Is een sterk afweersysteem altijd beter?
Niet altijd. Een te actief afweersysteem kan juist problemen veroorzaken. Bij auto-immuunziektes reageert het systeem te heftig en valt het gezond weefsel aan. Ook bij ernstige infecties kan een overdreven afweerreactie schadelijk zijn voor het lichaam. Balans is daarom belangrijker dan pure sterkte.
Kan stress echt invloed hebben op je afweer?
Ja, langdurige stress heeft aantoonbaar invloed op het afweersysteem. Stress zorgt voor de aanmaak van cortisol, een hormoon dat bij hoge concentraties de afweerreactie kan remmen. Daardoor worden mensen die langdurig gestrest zijn, sneller ziek en herstellen ze trager.
